دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
368
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
اسناد اين آرامگاه به قوام الدّين را نه فقط گفته عبد الرزّاق ، بلكه شباهتهاى سبكى آن هم با تنها اثر باقيمانده ازاين استاد معمار به ثبوت مىرساند . اين اثر باقيمانده مدرسه غياثيه خرجرد در نزديكى خواف خراسان است « 1 » . هنگامى كه قوام الدّين در سال 841 / 1438 م . رخ در نقاب خاك كشيد ، اين عمارت هنوز به اتمام نرسيده بود و طبق كتيبهء آن بوسيله غياث الدّين شيرازى يكى از اقوام او در سال 847 / 1444 م . پايان پذيرفته است . باز طبق كتيبه سردر اين عمارت ، احمد بن اسحاق وزير شاهرخ و فخر الدّين خوافى آن را در سال 848 / 5 - 1444 بنيان نهادهاند . مدرسه غياثيه از كهنترين مدارس ايران برشمرده مىشود . مدرسه مظفريه در مسجد جامع اصفهان به يك عمارت بزرگ ضميمه شده است . مدرسه امامى اصفهان احتمالا در سال 824 / 1325 م . ساخته شده و با پلان چليپايى طرحافكنى گشته است ؛ ولى عمارت نسبتا متوسطى است . برعكس ، مدرسه غياثيه با اينكه به لحاظ معيارهاى مدارس ماوراءالنهر ، كوچك است ، ولى طورى ساخته شده كه كفاف نيازهاى يك مدرسه را كه در سمرقند و بخارا توسعه يافته بود نظير زيستگاهها ، درسخانهها و مسجد ، دارا باشد . اين مدرسه شكل يك مستطيل به مساحت 56 * 92 متر با صحن داخلى 28 مترمربع است ( تصوير 3 ) . در هر زاويهء آن ايوانى قرار دارد كه از پلان چليپايى مايه گرفته است . دو طاقگان در دو طبقه مشرف بر هر يك از ايوانهاست : زواياى آن « پخكارى شده » و با دو طاق دو طبقه ايجاد گشته است . در هر زاويه مستطيل گنبدخانهاى وجود دارد و در سمت شمالى پشتنماى پيشين يك ايوان هشتى موجود است كه مزغل گنبدى دارد و دو گنبدخانه بزرگ بدان مشرف است . پيش طاق نسبتا تورفتهاى بر نماى پيشين مسلط است و طاقگانهاى سه گوشى كه نوع وسطى آن دسترسى به گنبدخانهها را ممكن مىسازد ، بر پيش طاق اشراف دارد . برجى كه در پايه به شكل هشتگوش درمىآيد نماى پيشين را در هر پايانه تكميل مىكند . سازمانبندى فضايى ايوان هشتى ، وحدت غريبى از طرح را به نمايش گذاشته است . سرسراهاى طاق تونلى با پهناى متفاوت به سه گنبدخانه متصل مىشوند . از بخشهاى جالب نظر دو گنبدخانه بزرگتر با اشكال متمايز طاقبندى هستند . در سمت راست يعنى گنبدخانه شمالى ، مربعى با طاقچههاى پس نشسته در هر سمت ديده مىشود . نقطه انتقال به هشت ضلعى بوسيله سكنجها صورت گرفته و تاجقوسها هم با تاجقوسهاى طاقچهها هم سطح شده است . در بالاى هشتضلعى ، مقرنسها نقطه انتقال را به شانزده ضلعى تبديل كرده است . در اينجا مجموعهاى از يك رديف درونى و
--> ( 1 ) - ديتس ، Churasanische Baudenk maler جلد 1 ، صص 6 - 72 ؛ اكين ، « مدرسه غياثيه خرجرد » .